Cytologia na NFZ — co się zmieniło od sierpnia 2026
Od 1 sierpnia 2026 r. bezpłatny test HPV HR zastępuje w programie profilaktyki raka szyjki macicy tradycyjną cytologię. Jeśli zapiszesz się w poradni „na cytologię na NFZ”, wykonają Ci właśnie ten test. Wymaz pobiera się tak samo jak przy cytologii. Zmienia się to, co sprawdza laboratorium: najpierw obecność wirusa, a dopiero przy wyniku dodatnim wygląd komórek.
Stan na: 2 października 2026 r. Zasady programu w skrócie:
- Dla kogo: kobiety w wieku 25–64 lat.
- Pierwsze badanie: test HPV HR z genotypowaniem, czyli test na wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka.
- Jak często: raz na 5 lat przy wyniku ujemnym. Lekarz może zalecić krótszy odstęp.
- Gdy wynik jest dodatni: z tej samej próbki wykonuje się cytologię płynną (LBC). Nie musisz przychodzić drugi raz.
- Skierowanie: niepotrzebne. Badanie jest bezpłatne.
Źródła: NFZ — Test HPV HR: skuteczniejsza profilaktyka raka szyjki macicy i pacjent.gov.pl — Profilaktyka raka szyjki macicy.
Cytologia co ile lat — i co z cytologią sprzed zmiany
Przy ujemnym teście HPV HR kolejne badanie w programie przypada za 5 lat. Według pacjent.gov.pl lekarz może zalecić powtórkę po 3 latach, a w uzasadnionych przypadkach już po 12 miesiącach. Dlatego zapisz nie tylko datę badania, ale też termin wpisany w wyniku. Częstsze badania lekarz zaleca zwykle kobietom z obniżoną odpornością, na przykład zakażonym HIV albo leczonym immunosupresyjnie.
Jeśli ostatnią klasyczną cytologię miałaś w programie przed sierpniem 2026 r., następne badanie w programie będzie już testem HPV HR. NFZ i pacjent.gov.pl nie opisują osobnych zasad przejściowych, więc przy zapisie zapytaj w poradni, czy przysługuje Ci już kolejne badanie.
Przed 25. i po 64. roku życia program Cię nie obejmuje. Ginekolog na NFZ może jednak zlecić badanie szyjki macicy w ramach zwykłej wizyty, jeśli widzi do tego wskazania. Jakie inne badania i wizyty NFZ obejmuje bez skierowania, sprawdzisz w zestawieniu Jakie badania na NFZ bez skierowania.
Test HPV HR a cytologia — czym się różnią
Cytologia ocenia pod mikroskopem wygląd komórek pobranych z szyjki macicy, czyli zmiany, które już zaszły. Test HPV HR wykrywa materiał genetyczny wirusa brodawczaka ludzkiego wysokiego ryzyka (typów onkogennych, m.in. 16 i 18). To on odpowiada za niemal wszystkie zmiany przednowotworowe szyjki macicy, a test wykrywa go, zanim komórki się zmienią. NFZ podaje, że test HPV HR ma znacznie wyższą czułość niż cytologia, czyli rzadziej daje wynik fałszywie ujemny. Dlatego ujemny wynik wystarcza na 5 lat, a nie na 3.
| Cecha | Cytologia klasyczna | Test HPV HR |
|---|---|---|
| Co wykrywa | nieprawidłowe komórki (skutek zakażenia) | wirusa HPV wysokiego ryzyka (przyczynę zmian) |
| Czułość według NFZ | średnia | bardzo wysoka, ponad 90% |
| Odstęp przy prawidłowym wyniku | 3 lata | 5 lat (lub krócej, jeśli zaleci lekarz) |
| Pobranie | wymaz z szyjki macicy | wymaz z szyjki macicy, wygląda tak samo |
| Co po wyniku dodatnim | kolejna wizyta i dalsze badania | cytologia płynna (LBC) z tej samej próbki |
| W programie NFZ od 1 sierpnia 2026 r. | nie jako pierwsze badanie; zastąpił ją test HPV HR | tak, kobiety 25–64 lata, bez skierowania |
Cytologia nie znika więc z programu, tylko staje się drugim krokiem. Cytologia płynna różni się od klasycznej tym, że wymaz trafia do pojemnika z płynem. Komórki są w nim lepiej chronione, więc ocena jest dokładniejsza.
Gdzie zrobić cytologię na NFZ i jak się zapisać
Test HPV HR w programie wykonuje każda poradnia położniczo-ginekologiczna z umową z NFZ oraz wybrane przychodnie POZ, które współpracują z położną w ramach programu. Nie musisz być pacjentką tej przychodni. Wymaz pobiera lekarz lub położna, a samo pobranie trwa kilka minut. Weź ze sobą dokument tożsamości.
- Przez Internetowe Konto Pacjenta. Program jest objęty centralną e-rejestracją. Zaloguj się na pacjent.gov.pl, wybierz „E-rejestracja”, a potem „Umów badanie profilaktyczne” i „profilaktyka raka szyjki macicy”. Wskaż przedział terminów, miejscowość i odległość od domu, a potem wybierz jedną z proponowanych wizyt. W aplikacji mojeIKP to samo zrobisz w „Rejestracji na wizyty”. Jak działa system: Centralna e-rejestracja już obowiązuje.
- Telefonicznie lub osobiście w poradni. Rejestracja zapisze Cię w Twoim imieniu. Placówki realizujące program znajdziesz w wyszukiwarce NFZ „Gdzie się leczyć”, a adresy i terminy poda też bezpłatna infolinia NFZ 800 190 590.
- Przy okazji wizyty u ginekologa. Jeśli i tak masz wizytę w poradni z umową z NFZ, poproś o pobranie wymazu w programie.
Jak przygotować się do cytologii i testu HPV
Przygotowanie jest takie samo jak do klasycznej cytologii. Według pacjent.gov.pl nie zgłaszaj się w czasie miesiączki. Najlepiej umówić się nie wcześniej niż 4 dni po jej zakończeniu i nie później niż 4 dni przed kolejną. Co najmniej przez 4 dni przed pobraniem nie stosuj leków dopochwowych ani globulek. Od badania ginekologicznego lub USG przezpochwowego powinien minąć co najmniej 1 dzień. NFZ zaleca też, żeby przez 1–2 dni przed badaniem nie współżyć.
Badanie jest bezbolesne, choć może dawać lekki dyskomfort, a po nim może pojawić się niewielkie plamienie. Jeśli masz infekcję intymną z objawami (upławy, świąd), najpierw ją wylecz, bo stan zapalny utrudnia ocenę próbki. Nie odkładaj jednak badania z tego powodu na miesiące, wystarczy powiedzieć o tym lekarzowi. Wymaz można pobrać także w ciąży. Powiedz wtedy o ciąży osobie, która go pobiera.
Wynik testu HPV HR — co dalej
Dalszy plan zależy od wyniku i jest opisany w programie:
- Test HPV HR ujemny: kolejne badanie za 5 lat albo w terminie, który wpisze lekarz.
- Test HPV HR dodatni, cytologia płynna prawidłowa: powtórne badanie za 12 miesięcy.
- Test HPV HR dodatni, w cytologii zmiany dysplastyczne (nieprawidłowy wygląd komórek): ginekolog kieruje na kolposkopię, czyli oglądanie szyjki macicy w powiększeniu, czasem z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego.
Dodatni test HPV bez zmian w cytologii nie jest chorobą. Oznacza, że wirus jest obecny i kontrola powinna być częstsza. Większość zakażeń HPV organizm usuwa sam, zwykle w ciągu 1–2 lat.
Jak czytać wynik cytologii płynnej
Wynik cytologii opisuje się w systemie Bethesda. „NILM” oznacza brak zmian, czyli wynik prawidłowy. „ASC-US” to nieokreślone zmiany komórkowe, najczęściej związane z zapaleniem lub przemijającym zakażeniem. „LSIL” to zmiany małego stopnia, które w większości cofają się same, ale wymagają kontroli. „HSIL” to zmiany dużego stopnia, które wymagają kolposkopii i zwykle leczenia. To nadal zmiany przednowotworowe, a nie nowotwór. O kolejnym kroku przy każdym z tych wyników decyduje lekarz.
Każdy wynik inny niż ujemny test HPV ma dołączone zalecenie, np. „kontrola za 12 miesięcy” albo „kolposkopia”, i to zalecenie trzeba wykonać w terminie. Zapisz datę wyniku i datę zaleconej kontroli, bo to najczęściej gubiona informacja w całej profilaktyce.
Szczepienie przeciw HPV a badania
Szczepienie przeciw HPV znacząco zmniejsza ryzyko zmian w szyjce macicy, ale nie zwalnia z badań. Szczepionka chroni przed najgroźniejszymi typami wirusa, ale nie przed wszystkimi, i nie działa na zakażenie, które już trwa. Zaszczepione kobiety badają się w programie na tych samych zasadach: test HPV HR co 5 lat.
Bezpłatne szczepienie w programie powszechnym obejmuje dzieci i nastolatków. Dorośli mogą kupić szczepionkę Cervarix (chroni przed typami 16 i 18) z 50-procentową zniżką, a zaszczepić się można także w aptece, która prowadzi szczepienia (informacja NFZ z 31 lipca 2026 r.). O tym, czy szczepienie ma sens w Twoim wieku, porozmawiaj z ginekologiem: korzyść jest największa przed rozpoczęciem współżycia. Więcej o refundacji szczepień: Szczepienia dla dorosłych — które są refundowane, a które warto.
Test HPV w kalendarzu — jak nie zgubić pięciu lat
Badanie szyjki macicy najłatwiej „przeterminować”. Pięć lat to za długo, żeby pamiętać datę, a program nie wysyła papierowych zaproszeń. Rozwiązanie jest proste: zapisz datę badania i wynik w jednym miejscu i ustaw przypomnienie o kolejnym terminie. W Remedycine test HPV HR jest jednym z zadań profilaktycznych dopasowanych do wieku, z własnym rytmem co 5 lat, a przypomnienie przychodzi, zanim termin minie.
Pozostałe badania dla Twojego wieku, takie jak mammografia, bilans zdrowia czy lipidogram, są zebrane tutaj: Badania profilaktyczne dla kobiet — co i kiedy, według wieku. Jeśli wolisz od razu zobaczyć swoją listę, wpisz wiek w kalendarzu badań profilaktycznych. Bezpłatny bilans „Moje Zdrowie” przysługuje Ci od 20. roku życia: „Moje Zdrowie” — darmowy bilans zdrowia, o którym mało kto wie. A jeśli znasz kobietę, która nie badała się od lat: Jak namówić mamę, siostrę albo przyjaciółkę na badanie.
Najczęstsze pytania o cytologię na NFZ
Od 1 sierpnia 2026 r. program NFZ zaczyna się od testu HPV HR, a nie od klasycznej cytologii. Przy ujemnym wyniku kolejny test przypada za 5 lat; lekarz może zalecić krótszy odstęp, np. 3 lata albo 12 miesięcy. Po dodatnim teście z prawidłową cytologią płynną badanie powtarza się po 12 miesiącach. Kobiety z obniżoną odpornością mogą potrzebować częstszych badań — decyduje lekarz.
Program profilaktyczny obejmuje kobiety w wieku 25–64 lat: od 25. urodzin do dnia przed 65. urodzinami. Przed 25. i po 64. roku życia program Cię nie obejmuje, ale ginekolog na NFZ może zlecić badanie szyjki macicy w ramach zwykłej wizyty, jeśli widzi do tego wskazania.
Nie. Do programu nie potrzebujesz skierowania ani zaproszenia. Zgłaszasz się z dokumentem tożsamości do poradni położniczo-ginekologicznej z umową z NFZ albo do wybranej przychodni POZ, która współpracuje z położną. Termin zarezerwujesz w centralnej e-rejestracji na IKP lub w aplikacji mojeIKP, telefonicznie w poradni albo przez infolinię NFZ 800 190 590.
W programie przesiewowym już nie jako pierwsze badanie. Od 1 sierpnia 2026 r. tradycyjną cytologię zastąpił test HPV HR, który wykrywa wirusa brodawczaka wysokiego ryzyka, zanim zmienią się komórki, i jest od cytologii czulszy. Cytologia została w programie jako drugi krok: jeśli test HPV HR jest dodatni, laboratorium robi cytologię płynną (LBC) z tej samej próbki, bez kolejnej wizyty.
Tak. Szczepionka chroni przed najgroźniejszymi typami wirusa, ale nie przed wszystkimi, i nie działa na zakażenie, które już trwa. Zaszczepione kobiety badają się w programie na tych samych zasadach: test HPV HR co 5 lat w wieku 25–64 lat, a przy wyniku dodatnim cytologia płynna z tej samej próbki.
Kiedy skonsultować się z lekarzem?
Zgłoś się do ginekologa bez czekania na termin przesiewowy, gdy masz krwawienia między miesiączkami, po stosunku lub po menopauzie, nietypowe upławy, ból w podbrzuszu, albo gdy poprzedni wynik cytologii lub testu HPV był nieprawidłowy i nie odbyłaś zaleconej kontroli.
Czego nie robić
- Nie umawiaj się na badanie w trakcie miesiączki — najlepiej co najmniej 4 dni po jej zakończeniu.
- Nie stosuj leków dopochwowych ani globulek przez co najmniej 4 dni i nie współżyj przez 1–2 dni przed pobraniem.
- Nie licz terminu po staremu — po ujemnym teście HPV HR kolejne badanie przypada za 5 lat, chyba że lekarz wpisał inny termin.
- Nie rezygnuj z badania po szczepieniu przeciw HPV — szczepionka nie chroni przed wszystkimi typami wirusa.
- Nie traktuj dodatniego testu HPV ani wyniku ASC-US lub LSIL jako diagnozy — to wskazanie do kontroli, nie choroba.